Görünümler

Suriye'de Anayasayı Kim Yazacak?

Paylaş
okunma
Suriye'de Anayasayı Kim Yazacak?
Yazı boyutu

Beşar Esad rejiminin çöküşünün ardından Suriye, artık yalnızca siyasi iktidarda bir değişimle değil, devletin, kurumlarının ve toplumla ilişkisinin yeniden inşasına öncülük etmesi beklenen kurucu bir anla karşı karşıyadır. Bu nedenle yeni bir anayasa ihtiyacı, yalnızca siyasi veya hukuki bir gereklilik değil, geçiş sürecinin kendisinin asli bir parçası olarak görünmektedir.

Ordu, güvenlik ve idare kurumları yeniden yapılandırılırken, devletin yapısı ve organları değişirken ve Suriye bir siyasal sistemden diğerine geçerken, devletin önceki dönemden miras kalan anayasal bir çerçevede işlemeye devam etmesi mantıklı görünmemektedir. Zira yeni devletin inşası, dönemin doğasını yansıtan ve nihai kurallarını belirleyen bir anayasal metne ihtiyaç duymaktadır.

Geçiş sürecini düzenleyen Anayasal Bildiri 13 Mart 2025'te yayımlanmış olup, rejimin çöküşü ve 2012 Anayasası'nın yürürlükten kaldırılmasının ardından yasal bir çerçeve sunması bakımından zorunluydu. Ancak Anayasal Bildiri, doğası gereği kalıcı bir anayasanın alternatifi değildir; geçiş sürecini beş yıl olarak belirlemiş ve sürecin sona ermesini kalıcı bir anayasanın kabul edilmesine ve seçimlerin yapılmasına bağlamıştır. Bu durum, anayasa hazırlığını geçiş sürecinin tamamlanmasına öncülük etmesi beklenen yol haritasının temel bir parçası haline getirmektedir.

Ülkenin yeni Halk Meclisi'nin teşkil edildiğinin Temmuz 2026'da duyurulması sırasında Halk Meclisi Seçimleri Yüksek Komitesi Başkanı, meclisin geçiş dönemindeki görevleri kapsamında yeni bir anayasa taslağı hazırlamak üzere bir komisyon kuracağını açıklamıştı. Buna karşılık Meclis Başkanı daha sonra, kalıcı anayasa yazım komisyonunu kurma sorumluluğunun yürütme erkinin üzerinde olduğunu vurgulamış ve meclis ile üyeleri için danışma niteliğinde bir rol öngördüğünü belirtmiştir.

Bu dosyanın yasama organından alınması veya meclisin bu sorumluluğu tek başına üstlenmemesi makuldür; zira ülkenin yeni kalıcı anayasasının hazırlanması, sıradan bir yasa maddesi gibi yasama dosyalarından biri olarak ele alınamaz. Aksine anayasa; devletin biçimini, yönetim sisteminin niteliğini, erkler arası yetki paylaşımını, merkez-bölgeler ilişkisini, hak ve özgürlüklerin güvencelerini, askeri kurumun konumunu, yargı bağımsızlığını ve iktidarın el değiştirme mekanizmalarını belirleyen temel çerçevedir.

Süreç Neden Şimdi Başlamalı?

Anayasa yapımının geçiş sürecinin sonuna kadar ertelenmemesi gerekir; zira uzun bir savaştan ve derin bir siyasi ile toplumsal bölünmeden çıkan bir devlet için anayasa yazımı; kurumsal bir hazırlık, siyasi ve toplumsal diyalog, hukuki tartışmalar, birbirini izleyen taslaklar, gözden geçirme ve ardından net bir onaylama mekanizması gerektirir.

Zaman faktörünün önemi daha da artmaktadır; zira anayasal sürecin geciktirilmesi kamusal tartışma alanını daraltmakta ve anayasanın, Anayasal Bildiri'de olduğu gibi, dar bir çevre içinde yazılıp topluma bir emrivaki olarak sunulan bir belgeye dönüşme olasılığını yükseltmektedir. Erken bir başlangıç ise sürecin kademeli olarak inşa edilmesini sağlar ve farklı Suriyeli güçlere ve unsurlara, geçiş döneminden sonra kurulacak devletin şeklini belirlemeye katılmaları için gerçek bir fırsat sunar.

Anayasayı Yapma Hakkı Kime Aittir?

Anayasanın yazım yöntemi, metnin içeriği kadar önem taşımaktadır; zira kurucu iktidarın en yüksek ifadesi olan anayasa, açık bir halk yetkisine dayanmalıdır. Bunu sağlamanın tek bir uluslararası formülü yoktur; nitekim karşılaştırmalı anayasal deneyimler, kurucu meclis seçimine, aynı zamanda kurucu görevi de üstlenen bir parlamentonun seçilmesine veya temsili yazım ile nihai metin üzerinde halkoylamasının birleştirilmesine dayanan modeller ortaya koymaktadır.

Suriye örneğinde bu mesele, geçiş dönemindeki mevcut Halk Meclisi'nin niteliği nedeniyle büyük bir önem kazanmaktadır; zira üyelerinin tamamı doğrudan halk oyuyla seçilmemiştir. Dolayısıyla kalıcı anayasanın hazırlanması görevinin mevcut meclise verilmesi, kurucu iktidarı kullanırken dayandığı yetkinin mahiyetine dair temel bir soruyu gündeme getirmektedir. Zira devlet işlerini geçici düzenlemeler çerçevesinde yürüten bir geçiş meclisi ile meşruiyetini yurttaşlardan alan ve devleti on yıllar boyunca düzenleyecek anayasal kuralları koymakla görevlendirilen bir heyet arasında belirgin bir fark vardır.

Bu durum, mutlaka Halk Meclisi'nden bağımsız bir kurucu meclis oluşturulması gerektiği anlamına gelmez; nitekim yeni bir Halk Meclisi'nin doğrudan seçilerek kendisine anayasayı hazırlama konusunda açık bir anayasal yetki verilmesi, bu görevi üstlenecek bağımsız bir kurucu meclisin seçilmesi veya seçilmiş bir yasama meclisi ile uzmanlaşmış bir anayasa komisyonunun bir araya getirilmesi gibi birden fazla formül tercih edilebilir.

Meselenin özü, meşruiyetin kaynağını iktidardaki otoriteden, devletin biçimini ve yönetim kurallarını belirleme hakkına sahip olması gereken topluma aktarmaktır. Bu süreç, anayasanın halkoylamasına sunulmasıyla sonuçlanabilir; böylece meşruiyeti yalnızca onu kaleme alan heyetle sınırlı kalmayıp son söz doğrudan yurttaşların kendisine bırakılmış olur.

Karşılaştırmalı Deneyimler Ne Söylüyor?

Saddam Hüseyin rejiminin çöküşünün ardından Irak deneyimi, iki durum arasındaki büyük farklılıklara rağmen karşılaştırma için önemli bir model sunmaktadır. Zira Irak da otoriter bir rejimden çıkan bir devlet, bir geçiş süreci, kurumların yeniden inşası ve derin siyasi ve toplumsal bölünmelerle karşı karşıya kalmıştı.

10 Mayıs 2005'te Geçici Ulusal Meclis, kalıcı anayasayı hazırlamak üzere bir komisyon kurdu. Meclis, Birleşmiş Milletler ve diğer uluslararası kuruluşların katılımıyla; devletin kimliği ve yetki paylaşımı gibi temel konularda uzlaşmaya varmak amacıyla siyasi, toplumsal ve dini liderlerle diyalog ve müzakereleri yönetti.

Güney Afrika ise halk katılımı konusunda farklı fakat daha açık bir model sunmaktadır; zira yeni anayasanın yazım süreci siyasi partiler, sivil toplum, bireyler ve çeşitli gruplarla yaklaşık iki yıl süren istişarelerle devam etmiştir. Bu süreç, kamuya açık oturumları ve toplumun geniş kesimlerine ulaşmak için medyanın kullanılmasını kapsarken, yazılı katkıların sayısı milyonlara ulaşmış ve bu durum anayasa yazım sürecini modern anayasal deneyimlerdeki en geniş kamusal istişare süreçlerinden biri haline getirmiştir.

Bu modeller, yeni anayasanın, toplumun yazımı tamamlandıktan sonra keşfettiği hukuki bir metin değil, üretimine katıldığını hissettiği bir belge olması gerektiğini göstermektedir.

Suriye'de Katılım Nasıl Olmalıdır?

Halk katılımı, sürecin seçim veya referandum gününe indirgenmesi anlamına gelmez. Seçimler anayasayı hazırlamakla görevli heyete temsil meşruiyeti kazandırır, ancak yazım sırasındaki toplumsal diyaloğun yerini tutamaz. Bu nedenle Suriye sürecinin; siyasi ve toplumsal güçler, dini ve etnik unsurlar, kadınlar, gençler, sendikalar, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları, farklı bölgeler ve yurtdışındaki Suriyeliler ile geniş kapsamlı istişareleri içermesi gerekir.

Gereken şey, genel atıflardan net bir anayasal sürece geçilmesidir. Bu süreç; anayasayı yazacak merciin belirlenmesi, oluşturulma biçimi, temsil kriterleri, bağımsızlık derecesi, istişare mekanizmaları, farklı sosyal, siyasi ve dini unsurların nasıl dahil edileceği ile başlayıp ardından yazım, inceleme, onay ve referandum aşamalarının netleştirilmesiyle devam etmelidir.

En önemlisi ise anayasa yapım sürecinin, temel yazımın dar bir daire içinde tutulup ardından topluma hazır bir metin olarak sunulduğu Anayasal Bildiri'nin hazırlanış yönteminin genişletilmiş bir kopyasına dönüşmemesidir.

Sonuç

Anayasal sürecin şimdiden başlatılması çağrısı, siyasi bir lüks olmadığı gibi Suriye'nin pek çok güvenlik, ekonomi ve insani meseleyle karşı karşıya olduğu bir dönemde yeni bir dosya açma çabası da değildir. Bilakis anayasa; yönetim biçiminden yetki paylaşımına, ordunun siyasi iktidarla ilişkisinden toplumsal unsurların haklarına, geçiş dönemi adaletinden yerel yönetimlere ve seçimlere kadar bu dosyaların birçoğunun çözümünde temel alınacak çerçevedir.

Onlarca yıllık otoriter yönetimden çıkan bir devlette, belki de en önemli anayasal sınav şudur: Yeni anayasa, iktidarın toplum için kaleme aldığı bir belge mi, yoksa toplumun yazımına bizzat katıldığı siyasi ve toplumsal bir sözleşme mi olacaktır?

Meselenin geçiş sürecinin sonuna bırakılması ise anayasal yükümlülüğü zamanla bir yarışa dönüştürebilir, seçenekleri daraltabilir ve pazarlıkları daha baskılı hale getirebilir. Bu nedenle, yeni Suriye anayasası yapım sürecini başlatmak için en uygun zaman şimdidir; bunun maddeleri yazarak değil, onları yazma hakkına kimin sahip olduğunu, bu görevde halkı kimin temsil edeceğini ve tüm Suriyelilerin yeni devletlerini yönetecek sözleşmeyi belirlemeye nasıl katılacağını tespit ederek başlaması şartıyla.

 

Araştırmacılar