Analitik Rapor

BM Suriye Özel Temsilciliği Ofisi'nin Geleceği

Paylaş
okunma
BM Suriye Özel Temsilciliği Ofisi'nin Geleceği
Yazı boyutu

Giriş

BM Beşinci Komite (İdari ve Bütçe Komitesi), BM Genel Sekreteri'nin Suriye Özel Temsilcisi Ofisi'nin 2027 yılı bütçe teklifine ilişkin tavsiyelerini müzakere etmeye ve karara bağlamaya hazırlanmaktadır. Teklif, Genel Sekreter'in bazı üst düzey pozisyonların rasyonelleştirilmesine ve Suriye hükümetiyle misyonla iş birliği alanlarına dair süregelen görüşmelerin sonuçlarına bağlı olarak misyonun kapsamlı bir şekilde yeniden yapılandırılması ihtimaline yönelik eğilimine işaret etmektedir. Bu kapsamda, misyonun faaliyetlerinin birleştirilerek tamamının Şam'dan yürütülmesi ve operasyonların erişim alanını genişletip yerel katılımı derinleştirmek amacıyla hükümetin onayıyla Şam dışındaki mevcut BM merkezlerinde küçük irtibat büroları kurulması imkânı da yer almaktadır.

Bu rapor, BM Güvenlik Konseyi ve BM Genel Kurulu kararları çerçevesinde BM Suriye misyonunun mevcut yetki alanlarını, Özel Temsilcilik Ofisi'nin 2027 yılı çalışma planını, bu planın uygulanmasının gereksinimleri ile sınırlarını, Suriye hükümetinin tutumunu ve misyonun faaliyetlerinin ve yetkilerinin devamına ilişkin uluslararası yaklaşımı ele almaktadır. Rapor ayrıca misyonun geleceğine yönelik beklenti ve öngörüler ile faaliyetlerinde meydana gelebilecek olası gelişmeleri incelemektedir.

Birincisi: BM Kararları Çerçevesinde Suriye'deki Misyonun Yetki Alanları

Ofis, 2012 yılında BM ve Arap Birliği Suriye Ortak Özel Temsilcisi adıyla kurulmuş olup hâlihazırda öncelikli olarak Güvenlik Konseyi'nin 2254 (2015) sayılı kararında kendisine tevdi ettiği faaliyetlerin yürütülmesine odaklanmaktadır. Ofis, Beşinci Komite'ye ilettiği belgelere göre, Güvenlik Konseyi'nin 2118 (2013), 2268 (2016) ve 2336 (2016) sayılı kararlarının yanı sıra BM Genel Kurulu'nun 66/253 sayılı kararıyla da kendisine başka görevlerin verildiği görüşündedir.

Suriye'de yaşanan ve 8 Aralık 2024'te Esed rejiminin çöküşüyle sonuçlanan gelişmelerden bu yana Konsey, 2254 sayılı Kararın temel ilkeleri doğrultusunda herkesi kapsayan bir siyasi geçiş sürecine çağrıda bulunmuştur. Ayrıca sırasıyla 14 Mart ve 10 Ağustos 2025 tarihlerinde yayımlanan Başkanlık Açıklamalarında (S/PRST/2025/4 ve S/PRST/2025/6), siyasi geçiş sürecinin desteklenmesinde BM'nin üstlendiği rolün önemini yeniden teyit etmiş ve Özel Temsilci'nin bu doğrultudaki çabalarına desteğini beyan etmiştir.

Ofisin söz konusu kararlar ve Başkanlık Açıklamaları paketine vurgu yapmasının, Esed rejiminin devrilmesiyle 2254 (2015) sayılı Kararın geçerliliğini yitirdiği ve dolayısıyla gerek Cenevre'de gerekse Şam'da bir Özel Temsilci ile ona bağlı bir ofisin varlığına duyulan ihtiyacın ortadan kalktığı yönündeki Şam yönetiminin yaklaşımından kaynaklanan mevcut pürüzü aşma amacını taşıdığı görülmektedir.

Bu doğrultuda ofis; Genel Sekreter'den Suriye'ye özel bir temsilci atamasını talep eden 66/253 sayılı BM Genel Kurulu kararını, gelecekteki yönetim biçimini, yeni anayasayı ve bunun kabul edilme yöntemini, hesap verebilirlik, uzlaşma ve geçiş dönemi adaleti meselelerini ve bunlara ulaşılmasında Temsilcinin rolünü düzenleyen 30 Haziran 2012 tarihli Cenevre Bildirisi'ni ikinci ekinde kabul eden 2118 (2013) sayılı Kararı ve ifade ile barışçıl toplanma özgürlükleri de dâhil olmak üzere temel özgürlüklerin eksiksiz biçimde kullanılmasına izin verilmesi gerekliliğini içeren Başkanlık Açıklamalarına atıfta bulunan 2268 (2016) sayılı Kararı dayanak göstermiştir.

2336 (2016) sayılı Karar ise Esed rejimi ile silahlı muhalif gruplar arasındaki Astana anlaşmasını BM himayesindeki siyasi sürecin bir parçası olarak kabul etmiştir. Bu kararın metne dâhil edilmesinin; ofise bu anlaşmaları uygulama yetkisini kendiliğinden vermese de, Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ile yapılan anlaşma, Süveyda'daki çözüm yol haritası veya Suriye sahil bölgesinde çatışmaların yeniden patlak vermesi ihtimali gibi silahlı çatışmaların çözüme kavuşturulmasının siyasi süreçle olan bağlantısını teyit etme amacı taşıdığı değerlendirilmektedir.

İkincisi: Ofisin 2027 Yılı Çalışma Planı ve Hedefleri

Bu kararlar ve Başkanlık Açıklamaları temelinde, Beşinci Komite'deki bütçe görüşmeleri raporunda, Özel Temsilcilik Ofisi'nin Suriye'de yürütmeyi planladığı geniş kapsamlı faaliyetleri içeren 11 maddelik 2027 yılı çalışma planı sunduğu belirtilmiştir:

1. Çatışmaların önlenmesi ve çözülmesine katkıda bulunmak, ülkenin egemenliğini ve toprak bütünlüğünü desteklemek amacıyla iyi niyet misyonunu (arabuluculuk girişimlerini) yürütmek.

2. Kurumsal reforma yönelik ulusal çabaları desteklemek.

3. Suriye halkının tüm bileşenlerini kapsayan yeni bir toplumsal sözleşmeyi yansıtacak, Suriyelilerin öncülüğünde yeni ve kalıcı bir anayasa yazım sürecini desteklemek.

4. Suriyelilerin öncülüğünde kapsayıcı, serbest ve adil seçimlerin hazırlık sürecine yardım sağlamak.

5. Geçici Halk Meclisi'nin yasama faaliyetlerini desteklemek.   

6. Hukukun üstünlüğü ve ulusal uzlaşıya ilişkin reformlara yardım sağlanması gibi yollarla geçiş dönemi adaletinde ilerleme kaydedilmesini desteklemek.

7. Ülke içinde yerinden edilmiş kişilerin ve mültecilerin geri dönüşünü kolaylaştırmak gibi amaçlarla ekonomik toparlanmayı ve yeniden inşayı desteklemek.

8. Yaptırımlar ve diğer kısıtlamalar meselesinin ele alınması gibi yollarla ülkenin ekonomik toparlanmasını desteklemek.

9. Kadınların yerel topluluklardaki temsili de dâhil olmak üzere anlamlı siyasi katılımını ve sivil toplumun özgürce faaliyet gösterebilmesi için sivil alanın temin edilmesini teşvik etmek.

10. Tüm Suriyelilerin insan haklarına saygı gösterilmesini, korunmasını ve hayata geçirilmesini savunmak; ağır ihlallerde hesap verebilirliği güçlendirmek ve hayatta kalanların zararlarının tazmin edilmesini sağlamak.

11. Suriye'deki tüm BM faaliyetlerinde uyum, etkinlik ve etkiyi pekiştirmek amacıyla insani yardım, kalkınma ve barış inşası sütunları genelinde BM faaliyetlerinin koordinasyonunu güçlendirmek.           

Ofis, bu planın uygulanması çerçevesinde, barış görüşmeleriyle ilgili yönetim, anayasa, seçimler, güvenlik yönetişimi/terörle mücadele ve güven artırıcı önlemler gibi konularda tüm Suriyeli paydaşlara yönelik 28 seminer ve çalıştay düzenlemeyi hedeflemektedir. Ofis, Beşinci Komite'ye bildirdiği çalışma planının hedefleri doğrultusunda şu sonuçlara ulaşmayı amaçlamaktadır:

● Siyasi geçiş sürecinin tüm temel boyutlarına ilişkin olarak hükümetle ve Suriye toplumunun mümkün olan en geniş kesimiyle sürekli, düzenli ve içerikli bir diyalog yürütmek.

● Her aşamada Suriye halkının tüm bileşenlerinin görüşlerini dikkate alan, sosyal uyumu pekiştiren ve yeni bir anayasa ile serbest ve adil seçimlere dayalı olarak uzun vadeli, kapsayıcı bir yönetişime doğru kademeli bir yol haritası sunan bir siyasi geçiş süreci sağlamak.

● Güçlü bir uluslararası uzlaşı desteğiyle ve ulusal uzlaşı ikliminde, siyasi geçiş sürecine yönelik Suriye halkının tüm bileşenleri arasındaki güveni artırmak.

● Suriyelilerin geri dönüşünü ve ekonomik kalkınmayı kolaylaştıracak kademeli bir ekonomik toparlanma sağlamak.

● Suriyelilerin öncülüğündeki siyasi geçiş, istikrar ve toparlanma çabalarına tutarlı bir destek sunulmasını güvence altına almak amacıyla insani işler, kalkınma ve barış inşası alanındaki BM kuruluşları ile bölgesel ve uluslararası aktörler arasındaki koordinasyonu güçlendirmek.

Ofis, 2027 yılı çalışma planını dış etkenler açısından birtakım planlama varsayımları üzerine inşa etmiştir. Bu varsayımlara göre bölgesel ve uluslararası paydaşlar, iyi niyet ve ortak sorumluluk bilinciyle ortak hedefleri ilerletmek adına Özel Temsilcilik Ofisi ile yapıcı bir şekilde temas kurmaya ve iş birliği yapmaya istekli olacaktır; kırılganlığını koruması beklenen Suriye ekonomisi, 2027 yılı boyunca ve sonrasında sürdürülebilir uluslararası mali desteğe ihtiyaç duyacaktır; ayrıca yatırımcı ve donör güvenini tesis ederek toparlanma ve büyümeyi mümkün kılmak üzere, yolsuzlukla mücadele tedbirlerinin ve şeffaflık güvencelerinin güçlendirilmesi dâhil olmak üzere hükümetin düzenleyici ve kurumsal çerçevelerinde değişikliklerin sürdürülmesine yardımcı olacak uluslararası teknik desteğe ihtiyaç duyulacaktır.

Bu varsayımlar, planın uygulanmasını uluslararası desteğin sürekliliğine ve ofisin tarafların iş birliği yapma isteğini somut bir desteğe dönüştürebilme kabiliyetine bağlı kılmaktadır. Ayrıca Suriye içindeki faaliyetlerin yürütülmesi; iş birliği alanları ve çalışma düzenlemeleri konusunda hükümetle uzlaşmaya varılmasını ve ofis ile diğer BM kuruluşları arasındaki yetki dağılımının netleştirilmesini gerektirmektedir. Nitekim bu hususlar, Beşinci Komite'nin plan ve bütçeye ilişkin müzakerelerinde ön plana çıkmıştır.

Üçüncüsü: Suriye Hükümetinin Özel Temsilcinin Misyonuna Yönelik Tutumu

Hükümetin Suriye meselesiyle ilgilenen BM kuruluşlarına yönelik tutumu farklılık göstermektedir. Mukim Koordinatörün ve koordinasyonunu sağladığı insani yardım kuruluşlarının çalışmalarını kolaylaştırırken, Özel Temsilcilik Ofisi'nin Cenevre'den Şam'a taşınmasına şu ana kadar izin vermemiştir. Ayrıca istifa eden eski Özel Temsilci Geir Pedersen'in yerine yeni bir temsilci atanmasını da onaylamamış, Özel Temsilci Yardımcısı Claudio Cordone'nin varlığıyla yetinmiştir. Bunun yanı sıra Suriye'de 2011 yılından bu yana işlenen ihlaller ve suçları soruşturan uluslararası komisyonlar ile kimyasal silah programının ortadan kaldırılması dosyasıyla ilgili heyetlerin merkez ve ofis açmasına da izin vermemiştir.

Suriye meselesiyle ilgilenen BM kuruluşlarının sayısı oldukça fazla olup, görevleri ve kurumsal referansları farklılık göstermektedir. BM Suriye Özel Temsilciliği Ofisi'nin yanı sıra, Mukim Koordinatör ve İnsani Yardım Koordinatörü Nathalie Fustier tarafından koordine edilen ve 23 BM kuruluşunu bünyesinde barındıran BM Ülke Ekibi bulunmaktadır. Bu kuruluşlardan 16'sının Suriye'de ofisi bulunurken, İnsan Hakları Yüksek Komiserliği başta olmak üzere 7'si Suriye dışındaki bölgesel ofisler aracılığıyla faaliyet göstermektedir. Bu kuruluşların yanı sıra soruşturma, hesap verebilirlik ve kayıplar konusuna odaklanan uluslararası mekanizmalar ile kimyasal silahlar dosyasıyla yetkilendirilmiş organlar da çalışmalarını sürdürmektedir.

Muameledeki bu farklılık, BM'nin üstlendiği rollerin mahiyeti ve sınırları konusundaki bir anlaşmazlığı yansıtmaktadır; nitekim Özel Temsilcilik Ofisi bağlamında bu durum, misyonunun devamının hukuki zeminine kadar uzanmaktadır. Zira hükümet, Esed rejiminin BM gözetimindeki siyasi müzakereler yoluyla değil askeri olarak devrilmesinin, 2254 (2015) sayılı Kararın geçerliliğini bütünüyle sona erdirdiği ve geçici hükümetin kurulmasıyla birlikte anayasanın yazımı ile seçimlerin yapılması gibi kararda bahsi geçen siyasi geçiş sürecinin geri kalan aşamalarını tamamlama görev ve yetkisinin artık kendisine ait olduğu görüşündedir.

Öte yandan hükümetin bu tutumu ofisin performansıyla da ilişkilidir; nitekim hükümet, ofisin kararda kendisine tanınan yetkileri aştığını ve ulusal egemenliği ilgilendiren meselelere müdahale ettiğini düşünmektedir. Buna ek olarak, ofisteki bazı personelin uzun yıllardır değiştirilmeden görevde kalmasına, bu personelin muhalefet ile yıkılan rejim arasındaki müzakere sürecini yönetecek yeterli yetkinliğe sahip olmadığına, dolayısıyla görevlerine devam etmelerinin uygun görülmediğine ve bu nedenle değiştirilmeleri gerektiğine itiraz edilmektedir.

Ayrıca hükümetin bazı üyeleri, ofis çalışanlarının bugün dosyayı, geçmişte muhalefet ile Esed rejimi arasındaki müzakereleri kolaylaştırırken kullandıkları yöntem ve araçlarla ele aldıklarını düşünmektedir. Yaşanan değişimin, bilhassa hükümetle ilişkiler boyutunda yeterince kavranamadığı ve hükümete sanki hâlâ bir garantörün varlığı nedeniyle kendi iradesini tam yansıtamayan eski muhalefetmiş gibi muamele edildiği savunulmaktadır; tıpkı Güvenlik Konseyi'nin 2336 (2016) sayılı kararında memnuniyetle karşıladığı Astana sürecinde olduğu gibi.

Dördüncüsü: Beşinci Komite'nin Ofisin Planına ve Devamlılığına Yönelik Tutumu

BM Genel Kurulu'nun idari ve bütçe konularından sorumlu ana komitelerinden biri olan Beşinci Komite (İdari ve Bütçe Komitesi), öncelikle Özel Temsilcilik Ofisi'nin Cenevre'den Şam'a taşınma masraflarını karşılamak üzere 2027 bütçesinde talep edilen artışa, ofisin hükümetle fiilen bir anlaşmaya varıp varmadığına ve taşınma sürecinin tamamlanmasına ilişkin takvime dair sorular yöneltmiştir.

Komite bütçe konusunun yanı sıra, 2027 yılı için Komiteye sunulan çalışma planının BM kararlarıyla –özellikle 2254 sayılı BM Güvenlik Konseyi Kararı (2015)– verilen yetkiyle uyumu ve siyasi kolaylaştırıcılık kapsamında ofisin üstlenebileceği rollerin sınırları hakkında da esaslı siyasi sorular gündeme getirmiştir. Sorular arasında, BM Suriye Özel Temsilciliği Ofisi'nin planında yer alan rollerin yeni bir Güvenlik Konseyi kararı gerektirip gerektirmediği veya hükümetin doğrudan bir talebi sonucunda mı ortaya çıktığı da yer almıştır.

Sorularda ayrıca, planda hükümete sunulacağı belirtilen teknik destek sağlama mekanizmaları da ele alınmıştır: Suriye'de görev yapmakla yetkilendirilen BM kurum ve kuruluşlarının üstlendikleri roller arasında herhangi bir yetki çatışması yaşanmaması adına; ofis tüm bu destek türlerini sağlamaya muktedir ve yetkili midir, yoksa ilgili yetkiye, teknik uzmanlığa ve uygulama kapasitesine sahip başka BM kuruluşları mı bulunmaktadır? Zira plan, ofisin Suriye'deki tüm BM çalışmalarını yönettiği izlenimini vermektedir.

Bu rollerin örtüşme ihtimali, hükümetle ilişkilerde hükümet tarafından onaylanan ve 2 Nisan 2026'da Şam'da ilan edilen "2026 Suriye İnsani İhtiyaçlar ve Müdahale Planı"nı olumsuz etkileyecek bir gerileme yaşanması konusunda BM nezdinde endişe yaratmış görünmektedir. Bu onay, BM tarafından sunulan önceki iki insani yardım planının siyasi meselelere müdahale içermesi veya insani yardımları siyasi şart ve yükümlülüklerin karşılanmasına bağlaması nedeniyle reddedilmesinin ardından gelmiş; üçüncü plan ise herhangi bir siyasi müdahale imasından kaçınarak yalnızca insani müdahalelerle sınırlandırılmıştır.

Beşinci Komite'deki bu tartışmaya rağmen, biri Özel Temsilcilik makamı olmak üzere halihazırda iki kadronun boş bulunması ve ofis direktörünün üstlendiği görevlerin stratejik ve çok sektörlü niteliği nedeniyle, ofis direktörlüğü kadrosunun derecesinin düşürülmemesi tavsiye edilmiştir. Bu tavsiye, Komite'nin ofisin yönetiminde yüksek düzeyde ve üst düzey diplomatik bir uzmanlığın sürdürülmesine gösterdiği özeni işaret etmekte; Komite'nin ofisin faaliyetlerinin devamına ve plandaki tüm rollerin onaylandığı anlamına gelmeksizin Suriye'deki siyasi geçiş sürecini kolaylaştırmada BM'nin rolünün sürdürülmesine verdiği ciddi önemi yansıtmaktadır.

Beşincisi: Özel Temsilcilik Ofisi'nin Geleceğine İlişkin Beklenen Senaryolar

Özel Temsilcilik Ofisi'nin geleceğine yönelik muhtelif senaryolar bulunmakla birlikte, tamamı misyonun yakın gelecekte sonlandırılmasından ziyade devam edeceği ihtimalini güçlendirmektedir. BM nezdinde, ülkedeki geçiş süreci boyunca Özel Temsilcinin görevine son verme yönünde bir eğilimin ortaya çıkması uzak bir ihtimal olarak görünmektedir; misyonların yetki alanları ve devam etme koşulları farklı olsa da, Irak, Lübnan, Kosova ve diğer ülkelerdeki BM çalışma yöntemlerine kıyasla ve Suriye'nin gerek iç gerekse bölgesel düzeyde tanık olduğu istikrarsızlık sebebiyle bu süreç sonrasında da devam edebilir.

En öne çıkan ihtimal, misyonun ve ofisin çalışmalarının niteliğinde meydana gelebilecek dönüşümlerdir. Bu senaryodaki en ideal yaklaşım; Suriye'ye yeni bir Özel Temsilci atanması, ofisin Cenevre'den Şam'a taşınması ve Özel Temsilcinin ekibindeki bazı üyelerin değiştirilmesi suretiyle misyon yapılanmasının tamamlanmasıdır. Bu süreçte misyonun yetkisinin, insani yardım kuruluşlarının görevlerini üstlenmeksizin siyasi geçiş sürecini kolaylaştırma yönündeki 2254 (2015) sayılı Karar çerçevesinde tutulması, anayasa yazımı ve seçimler hususunda Suriye yönetiminin yetkisine saygı duyulması ve BM desteğinin biçimlerinin hükümetle varılacak mutabakat doğrultusunda ve mevcut yetki sınırları dâhilinde belirlenmesi öngörülmektedir.

Bu senaryo üzerinde uzlaşı sağlanması en muhtemel seçenek olabilir; zira mevcut yetkileri aşmadığı sürece Özel Temsilcinin görev tanımını değiştirecek yeni bir karar çıkartılmasına gerek kalmadan ofisin çalışmalarının yeni aşamaya uyarlanmasını mümkün kılmaktadır. Ayrıca misyonun gerek hükümetle gerekse Suriye'de faaliyet gösteren diğer BM kuruluşlarıyla ilişkilerinde yetkilerini aşmaması yönündeki Beşinci Komite şartlarını da karşılamaktadır. Bunun yanı sıra misyonun çalışmalarının sınırlandırılması ve siyasi kolaylaştırıcılık rolünün dışına çıkılmaması yönündeki hükümet taleplerini kısmen karşılayarak, hükümet ile BM arasında misyona dair süregelen anlaşmazlığın giderilmesine de katkı sunmaktadır.

BM'nin bu senaryo üzerinde bir uzlaşmaya varmak üzere Suriye hükümetiyle görüşmelerini sürdürmesi gerekmektedir. Özellikle hükümetin bu misyonun önümüzdeki yıllarda da devam etme ihtimalinin yüksek olduğuna ikna olması durumunda, bu görüşmeler Genel Sekreterin önümüzdeki yılın başında başlayacak yeni görev dönemiyle birlikte hız kazanabilir. Öte yandan Güvenlik Konseyi üyelerinin tutumları arasındaki görüş ayrılıkları misyonun sonlandırılması konusunda bir uzlaşıya varılmasını engelleyebilir; ancak bu durum misyonun devamının kesinleşmiş bir mesele olduğu anlamına da gelmez.

Hükümetin yeni bir temsilci atanmasına yönelik muhalefetinin devam etmesi, atanmasıyla ilgili BM içi istişarelerin tıkanması ve Beşinci Komite'deki müzakerelerin BM bünyesinde Suriye'deki faaliyetlerin tek bir birleşik misyon altında toplanması gerekliliğine dair daha geniş bir tartışmaya yol açması gibi pek çok diğer ihtimal de mevcuttur. Böyle bir durumda liderlik, daimi üyelerin siyasi geçişe mi yoksa insani faaliyetlere mi öncelik verileceğine ilişkin farklı vizyonlarına göre Mukim Koordinatör ile Özel Temsilci arasında gidip gelebilir. Üzerinde uzlaşılması zor görünen bu mesele nedeniyle, Özel Temsilcilik Ofisi'nin çalışmaları tıpkı şu an olduğu gibi Mukim Koordinatörün faaliyetlerinden bağımsız bir şekilde sürecektir.

Fakat bu ihtimallerin hiçbiri, geçiş sürecinin yaklaşık iki yılı boyunca hem siyasi hem de insani alanda uluslararası ve BM desteğine ihtiyaç duymaya devam ettiği görülen Suriye'nin geleceği açısından ideal bir seçenek değildir. Dolayısıyla ilişkilerin iyileşmesi; rollerin sınırları ve iş birliği mekanizmaları üzerinde mutabakata varılmasının yanı sıra ofis merkezinin netleştirilmesine ve temsilcinin atanmasına bağlıdır.

Sonuç

Rolünün sınırları ve çalışma mekanizmalarına dair anlaşmazlıklar sürse de, BM Suriye Özel Temsilciliği Ofisi'nin geleceğinin, görev tanımını Suriye'deki geçiş dönemine uyarlamaya doğru evrilmesi beklenmektedir. Uzlaşmacı bir formüle ulaşılması; Suriye hükümetinin siyasi sürece bağlılığına ve ofis ile diğer BM organları arasındaki yetki alanlarının netleşmesine bağlıdır. Bu meselelerin çözüme kavuşturulması, siyasi geçiş ve toparlanma süreçlerinde BM desteğinden istifade edilmesini sağlayacak ve anlaşmazlığın diğer iş birliği alanlarına yansımasını sınırlandıracaktır.

Araştırmacılar